Hydroksyzyna - działanie i ograniczenia

Mechanizm działania

Hydroksyzyna należy do leków przeciwhistaminowych pierwszej generacji, a jej działanie uspokajające i przeciwlękowe wynika z tego, że przenika do ośrodkowego układu nerwowego i blokuje tam receptory histaminowe. Histamina uczestniczy w utrzymywaniu czuwania, więc jej zablokowanie obniża pobudzenie. Do tego dochodzi komponenta przeciwcholinergiczna, odpowiedzialna za część działań niepożądanych.

Różnica wobec benzodiazepin jest zasadnicza i warto ją rozumieć, bo tłumaczy większość pozostałych właściwości. Hydroksyzyna nie działa na układ GABA-ergiczny, czyli nie korzysta z tego samego mechanizmu, który przy benzodiazepinach odpowiada za szybkie zniesienie lęku i jednocześnie za ryzyko uzależnienia. Stąd jej dwie cechy naraz: brak potencjału uzależniającego i inny, mniej gwałtowny profil działania.

Głównym metabolitem hydroksyzyny jest cetyryzyna, znana z leków przeciwalergicznych. Ma to praktyczne konsekwencje między innymi u osób z niewydolnością nerek, u których wydalanie tego metabolitu jest zmniejszone, oraz w kwestii karmienia piersią.

Typowe zastosowania

Charakterystyka produktu leczniczego wymienia trzy wskazania: objawowe leczenie lęku u osób dorosłych, objawowe leczenie świądu oraz premedykację przed zabiegami chirurgicznymi. To wyliczenie mówi więcej, niż się na pierwszy rzut oka wydaje.

Kluczowe jest słowo "objawowe". Hydroksyzyna obniża nasilenie objawu, ale nie leczy przyczyny zaburzenia lękowego. W praktyce oznacza to, że sprawdza się w sytuacjach ograniczonych w czasie - okresie oczekiwania na efekt leczenia właściwego, napięciu związanym z konkretnym wydarzeniem, kilku trudniejszych nocach - a nie jako odpowiedź na problem trwający miesiącami.

Drugie wskazanie, świąd, bierze się wprost z działania przeciwhistaminowego i jest wykorzystywane w dermatologii. Trzecie, premedykacja przed zabiegami, korzysta z połączenia uspokojenia i działania przeciwwymiotnego.

Charakterystyka dodaje jeszcze jedno zdanie, które w rozmowach z pacjentami wypada najczęściej: lek należy stosować w najmniejszej skutecznej dawce, a czas leczenia powinien być możliwie najkrótszy. Miejsce hydroksyzyny wśród innych rozwiązań o niskim ryzyku uzależnienia opisujemy na stronie leki uspokajające nieuzależniające.

Kto nie może jej przyjmować

To najważniejsza część tego tekstu i najczęściej pomijana w potocznych opisach. Charakterystyka wymienia jako przeciwwskazania: nadwrażliwość na hydroksyzynę, cetyryzynę i inne pochodne piperazyny, aminofilinę, etylenodiaminę lub którąkolwiek substancję pomocniczą, porfirię, wydłużenie odcinka QT w wywiadzie, ciążę, karmienie piersią, znane nabyte lub wrodzone wydłużenie odstępu QT oraz obecność znanych czynników ryzyka wydłużenia odstępu QT.

Ta ostatnia pozycja jest rozwinięta i obejmuje stwierdzoną chorobę układu krążenia, znaczące zaburzenia elektrolitowe w postaci hipokaliemii i hipomagnezemii, nagłą śmierć sercową w rodzinie, znaczącą bradykardię oraz jednoczesne stosowanie leków wydłużających odstęp QT lub wywołujących zaburzenia rytmu serca typu torsade de pointes.

Z tej listy wynika jedno połączenie, które warto znać z nazwy, bo sama nazwa preparatu go nie zdradza. Charakterystyka w punkcie 4.5, w części zatytułowanej połączeniami przeciwwskazanymi, podaje, że jednoczesne stosowanie hydroksyzyny z lekami wydłużającymi odstęp QT lub wywołującymi zaburzenia rytmu serca typu torsade de pointes jest przeciwwskazane, i wymienia wśród przykładów niektóre leki przeciwdepresyjne, wprost cytalopram i escytalopram. Pacjent leczony escytalopramem nie skojarzy handlowej nazwy swojego preparatu z określeniem "lek wydłużający odstęp QT", dlatego podawaj lekarzowi pełną listę przyjmowanych leków, a nie tylko rozpoznanie.

Osobno charakterystyka odnotowuje, że nie zaleca się stosowania hydroksyzyny u pacjentów w podeszłym wieku, ze względu na wolniejszą eliminację i większe ryzyko działań niepożądanych. Zaleca też ostrożność u osób ze zwiększoną skłonnością do drgawek oraz u pacjentów z jaskrą, utrudnionym odpływem moczu z pęcherza, osłabioną perystaltyką przewodu pokarmowego, nużliwością mięśni i otępieniem.

Jest jeszcze jeden szczegół o znaczeniu praktycznym: leczenie należy przerwać na co najmniej 5 dni przed wykonaniem testów alergicznych lub testu prowokacji oskrzelowej z metacholiną, ponieważ lek wpływa na ich wyniki. Jeśli masz zaplanowaną diagnostykę alergologiczną, powiedz o tym lekarzowi. Kwestię ciąży i karmienia rozwijamy w tekście leki uspokajające w ciąży.

Działania niepożądane

W badaniach klinicznych z udziałem kilkuset pacjentów najczęstszym działaniem niepożądanym była senność: wystąpiła u około 14 procent osób przyjmujących hydroksyzynę wobec około 3 procent w grupie placebo. Dalej w tym zestawieniu znalazły się ból głowy, zmęczenie i uczucie suchości w jamie ustnej, przy czym różnice wobec placebo były tam już niewielkie.

Po wprowadzeniu leku do obrotu zgłaszano dodatkowo, z częstością określaną jako niezbyt częsta, pobudzenie i splątanie, zawroty głowy, bezsenność i drżenie, a rzadko dezorientację, omamy, drgawki, dyskinezę, zaburzenia akomodacji i niewyraźne widzenie, tachykardię, niedociśnienie tętnicze, zaparcia i zatrzymanie moczu.

Osobno, z częstością określoną jako nieznana, opisano komorowe zaburzenia rytmu serca w tym torsade de pointes oraz wydłużenie odstępu QT. Charakterystyka wskazuje, że u większości pacjentów, u których do tego doszło, występowały dodatkowe czynniki ryzyka. Zaleca przerwanie leczenia i natychmiastowy kontakt z lekarzem, jeśli pojawią się objawy mogące wiązać się z zaburzeniami rytmu serca.

Ostatnia grupa to rzadkie i bardzo rzadkie reakcje skórne i nadwrażliwości, od świądu i pokrzywki po ciężkie postacie, w tym zespół Stevensa-Johnsona i wstrząs anafilaktyczny. Wystąpienie wysypki przy tym leku nie jest sytuacją do przeczekania.

Prowadzenie pojazdów i alkohol

Charakterystyka stwierdza wprost, że hydroksyzyna wywiera wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn oraz może zaburzać zdolność reakcji i koncentracji, a pacjentów należy o tym poinformować i przestrzec przed prowadzeniem. Przy częstości senności rzędu 14 procent nie jest to ostrzeżenie formalne.

Osobno zaleca unikanie picia alkoholu podczas stosowania hydroksyzyny oraz unikanie łączenia jej z lekami o działaniu uspokajającym, ponieważ nasila to depresyjny wpływ na układ nerwowy. Ta sama uwaga dotyczy leków o działaniu przeciwcholinergicznym, przy których może być konieczne dostosowanie dawki.

Praktyczne rozwinięcie tego wątku, razem z tym, co dzieje się nazajutrz rano, opisaliśmy w tekście o lekach uspokajających i prowadzeniu samochodu.

Dlaczego wymaga recepty

W Rejestrze Produktów Leczniczych wszystkie preparaty z hydroksyzyną mają kategorię wydawania Rp, czyli są dostępne wyłącznie na receptę. Dotyczy to zarówno tabletek powlekanych, jak i syropów oraz roztworu do wstrzykiwań, i obejmuje wszystkie nazwy handlowe obecne na rynku, między innymi Atarax, Hydroxyzinum Hasco, Hydroxyzinum Espefa, Hydroxyzinum Polfarmex i Hydroxyzine Orion.

Powód wynika bezpośrednio z sekcji powyżej. Bezpieczne zastosowanie tego leku wymaga rozstrzygnięcia kilku rzeczy, których pacjent nie ustali sam: czy nie występują czynniki ryzyka wydłużenia odstępu QT, czy przyjmowane równocześnie leki nie działają w tym samym kierunku, jaka jest wydolność wątroby i nerek, czy nie zachodzi ciąża lub karmienie piersią oraz czy wiek nie przemawia przeciwko stosowaniu. Żadnej z tych rzeczy nie sprawdza się przy ladzie.

Warto to zestawić z tym, co bez recepty faktycznie jest dostępne. Preparaty z kozłkiem lekarskim, melisą, chmielem czy męczennicą mają kategorię OTC i inny profil - łagodniejszy, ale też o innym zakresie zastosowania i z własnymi interakcjami. Przegląd tych możliwości znajdziesz na stronie leki uspokajające bez recepty.

Najczęstsze pytania