Objawy somatyczne napięcia - kiedy to nie choroba ciała

Dlaczego napięcie odzywa się w ciele

Reakcja stresowa nie jest zjawiskiem psychicznym z dodatkiem objawów fizycznych. Jest przede wszystkim zjawiskiem fizjologicznym. Pobudzenie układu współczulnego przyspiesza akcję serca, podnosi napięcie mięśni, zmienia tor oddechu na płytszy i szybszy, przekierowuje krew z układu pokarmowego do mięśni szkieletowych i podnosi poziom kortyzolu.

Każdy z tych elementów ma swój odpowiednik w tym, co pacjent odczuwa. Przyspieszone serce to kołatanie. Napięte mięśnie międzyżebrowe to ucisk w klatce. Płytki oddech to wrażenie braku powietrza i, przy dłuższym trwaniu, mrowienie wokół ust i w palcach. Ograniczony przepływ w układzie pokarmowym to nudności, skurcze i naprzemienne zaparcia z biegunkami.

Kłopot polega na tym, że ta sama reakcja miała pierwotnie trwać minuty, a przy przewlekłym napięciu trwa tygodniami na niższym poziomie. Ciało nie wraca do stanu wyjściowego, a objawy przestają mieć widoczny związek z jakimkolwiek konkretnym wydarzeniem. Wtedy właśnie zaczyna się szukanie choroby narządowej.

Najczęstsze postacie objawów

Charakterystyczne dla tej grupy objawów jest to, że nasilają się w spoczynku i w ciszy, a słabną przy zajęciu uwagi czymś angażującym. Objawy o podłożu narządowym zwykle zachowują się odwrotnie - narastają przy wysiłku. Ten wzorzec jest jednak wyłącznie wskazówką i sam z siebie niczego nie wyklucza: dławica piersiowa potrafi występować w spoczynku, napadowe zaburzenia rytmu pojawiają się bez związku z wysiłkiem, a duszność pochodzenia sercowego nasila się właśnie nocą. Rozstrzyga diagnostyka, a nie dopasowanie własnych odczuć do opisu.

Kiedy najpierw idziesz do internisty, a nie do psychiatry

To najważniejszy fragment tego tekstu i nie należy go skracać. Objawy somatyczne napięcia rozpoznaje się przez wykluczenie, a nie przez podobieństwo do opisu w internecie. Część stanów zagrażających życiu daje objawy do złudzenia przypominające atak paniki.

Wezwij pomoc pod numerem 112 albo zgłoś się natychmiast, jeżeli wystąpi którakolwiek z poniższych sytuacji:

• silny ból w klatce piersiowej, promieniujący do żuchwy, barku lub lewego ramienia, trwający dłużej niż kilkanaście minut albo z towarzyszącym zimnym potem;
• duszność narastająca, pojawiająca się także w spoczynku lub w nocy;
• zasłabnięcie z utratą przytomności;
• nagły, najsilniejszy w życiu ból głowy;
• osłabienie jednej strony ciała, opadnięcie kącika ust albo zaburzenia mowy.

Do zaplanowanej diagnostyki internistycznej, a nie do psychiatry w pierwszej kolejności, kierują też: chudnięcie bez zmiany diety, gorączka bez uchwytnej przyczyny, kołatania serca z omdleniami, nagła nietolerancja wysiłku, wole i zmiany skórne. Nadczynność tarczycy, niedokrwistość, zaburzenia elektrolitowe i zaburzenia rytmu potrafią wyglądać jak lęk uogólniony i wymagają rozpoznania po swojemu.

Standardowo wykonuje się w takiej sytuacji morfologię, TSH, elektrolity, glukozę i EKG, a zakres badań ustala lekarz. Jeśli wyniki są prawidłowe, a objawy się utrzymują, kierunek poszukiwań warto zmienić - i to jest właściwy moment, nie po piątym z rzędu powtórzeniu tego samego pakietu.

Objaw bywa też działaniem leku

Jest jeszcze jedna możliwość, o której pacjenci myślą najrzadziej: część odczuć potrafi pochodzić od preparatu przyjmowanego właśnie z powodu napięcia. Charakterystyka produktu leczniczego zawierającego hydroksyzynę wymienia wśród działań niepożądanych między innymi tachykardię, niedociśnienie tętnicze i zawroty głowy, a więc dokładnie te doznania, które pacjent interpretuje jako dowód choroby serca.

Praktyczny wniosek jest prosty: podając lekarzowi listę objawów, podaj obok nią listę wszystkiego, co przyjmujesz, razem z preparatami bez recepty i suplementami, oraz datę rozpoczęcia każdego z nich. Zbieżność dat bywa najszybszą odpowiedzią na pytanie, skąd wzięło się kołatanie.

Błędne koło badań

Mechanizm, który utrwala ten problem, jest dobrze rozpoznany. Objaw wywołuje niepokój, niepokój podnosi pobudzenie, podniesione pobudzenie nasila objaw. Do tego dochodzi trzeci element: skupienie uwagi na ciele, które sprawia, że zaczynamy rejestrować zjawiska normalnie niezauważane, na przykład własne tętno.

Badania działają w tym układzie krótko. Prawidłowy wynik uspokaja na kilka dni, po czym powraca myśl, że może zbadano nie to albo nie tak. Kolejne skierowanie odracza niepokój, ale go nie rozwiązuje, a przy okazji utwierdza w przekonaniu, że gdzieś jest choroba, której nie znaleziono.

Wyjściem nie jest zaprzestanie diagnostyki, tylko jej domknięcie. Rozsądny plan brzmi: wykonujemy ustalony zestaw badań raz, uczciwie, po czym umawiamy się, że przy prawidłowych wynikach przez określony czas nie powtarzamy go i pracujemy nad przyczyną. Taka umowa z lekarzem działa lepiej niż jakiekolwiek zapewnienie.

Zdarza się, że częścią tego planu jest doraźne obniżenie napięcia na czas budowania właściwego leczenia. To osobna decyzja i podejmuje ją lekarz - przeglądowo omawiamy ją przy doraźnych lekach uspokajających.

Co pomaga, gdy wyniki są prawidłowe

Najwięcej zmienia wyjaśnienie mechanizmu. Świadomość, że ucisk w klatce bierze się z napięcia mięśni międzyżebrowych, a mrowienie palców z płytkiego oddechu, obniża lęk skuteczniej niż kolejny prawidłowy wynik - bo zamiast wykluczać, tłumaczy.

Poza tym pracuje się nad regulacją pobudzenia: spowolnieniem i pogłębieniem oddechu, systematycznym rozluźnianiem mięśni, regularną aktywnością fizyczną i uporządkowanym rytmem snu. Przy objawach trwających miesiącami dochodzi psychoterapia poznawczo-behawioralna, która uderza wprost w mechanizm błędnego koła. Konkretne metody i to, czego można od nich oczekiwać, opisaliśmy w tekście o technikach redukcji napięcia.

Warto od razu ustawić właściwe oczekiwanie co do tempa. Objawy somatyczne budowały się tygodniami i cofają się w podobnym rytmie. Poprawa rozpoznawana jest zwykle nie po zniknięciu objawu, tylko po tym, że przestaje on organizować cały dzień.

Jak to opisać lekarzowi

Najbardziej użyteczny jest opis konkretny zamiast ogólnego "źle się czuję". Podaj: co dokładnie odczuwasz, gdzie, jak długo trwa pojedynczy epizod, ile razy w tygodniu występuje, co go wyzwala, co przynosi ulgę, jak zachowuje się przy wysiłku i w spoczynku oraz od kiedy to trwa.

Dorzuć wyniki już wykonanych badań, nawet jeśli były prawidłowe - to oszczędza powtórki i przesuwa rozmowę do przodu. Wspomnij też o rzeczach, które łatwo pominąć: ilości kawy, napojów energetycznych i alkoholu, pracy zmianowej oraz ostatnich zmianach życiowych.

Z takim opisem konsultacja online zaczyna się od oceny, a nie od odtwarzania historii. To zwykle skraca całą drogę o kilka tygodni.

Najczęstsze pytania